پەیماننامەی زۆهاب (قەسری شیرین) کە لە ١٧ی ئایاری ١٦٣٩ لە نێوان ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ( سوڵتان مورادی چوارەم) و ئیمپراتۆریەتی سەفەوی (شا سەفی) ئیمزا کرا، یەکێکە لە گرنگترین و کاریگەرترین پەیماننامە جیۆپۆلەتیکییەکانی مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەم پەیماننامەیە کۆتایی بە شەڕێکی ١٥٠ ساڵەی نێوان ئەم دوو هێزە هێنا لەسەر دەستبەسەرداگرتنی ناوچەکانی مێسۆپۆتامیا (عێراق) و کوردستان.
چەمکی "لۆژیکی بەربەست" لێکدانەوەیەکی ستراتیژی و سیاسیی قووڵە بۆ دەرئەنجامەکانی ئەم پەیماننامەیە، بەتایبەت لەسەر چارەنووسی نەتەوەی کورد. لێرەدا بە درێژی هەردوو چەمکەکە ڕوون دەکەینەوە:
١. پەیماننامەی زۆهاب چییە؟
پێش ساڵی ١٦٣٩، ناوچەکە لە دۆخێکی ململانێی بەردەوامدا بوو؛ بەغدا و ناوچەکانی دەوروبەری چەندین جار لە نێوان عوسمانییە سووننەکان و سەفەوییە شیعەکاندا دەستیان بەسەردا دەگیرا.
پەیمانی زۆهاب هات بۆ ئەوەی سەقامگیرییەکی هەمیشەیی لە ڕێگەی سنوورێکی دیاریکراوەوە دروست بکات. بەپێی ئەم پەیماننامەیە:
عێراقی ئێستا (بەغدا، بەسرا و شارەزوور) بە تەواوی کەوتە ژێر کۆنتڕۆڵی عوسمانییەکان.
ناوچەکانی ئازەربایجان و یەریڤان لە قەوقاز مانەوە لە ژێر دەستی سەفەوییەکاندا.
زنجیرە چیای زاگرۆز کرا بە سنووری سروشتی و فەرمی لە نێوان هەردوو دەوڵەتدا.
ئەم سنوورەی لە ساڵی ١٦٣٩دا کێشرا، تا ئێستاش بنەمای سەرەکیی سنووری نێوان (عێراق-ئێران) و (تورکیا-ئێران) پێکدەهێنێت.
٢. "لۆژیکی بەربەست" چییە؟
لە زانستی جیۆپۆلەتیکدا، "ناوچەی بەربەست" بە جوگرافیایەک دەوترێت کە دەکەوێتە نێوان دوو هێزی گەورە و نەیاری یەکدی، بۆ ئەوەی ڕێگری بکات لە بەریەککەوتنی ڕاستەوخۆ و شەڕی نێوانیان.
کاتێک باس لە "لۆژیکی بەربەستی پەیمانی زۆهاب" دەکرێت سەبارەت بە کوردستان، مەبەست لێی ئەم خاڵانەی خوارەوەیە:
کوردستان وەک قەڵغانی مرۆیی و جوگرافی: هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە گەیشتنە ئەو قەناعەتەی کە ناتوانن یەکدی بە تەواوی لەناو ببەن. بۆیە، هاتوون خاکی کوردستانیان (کە زنجیرە چیای زاگرۆزی تێدایە) وەک "بەربەستێکی سروشتی" بەکارهێنا بۆ جیاکردنەوەی خۆیان. کوردستان بوو بەو شوێنەی کە لێدان و شەپۆلی هێرشەکانی هەردوو لایەنەکەی دەمژی، بەبێ ئەوەی زیان بە پایتەختەکانیان (ئەستەمبوڵ و ئەسفەهان) بگات.
یەکەمین دابەشکاریی فەرمی: ئەم کێشانەی سنوورە بوو بە هۆی دابەشبوونی فەرمی و یاسایی جوگرافیای کوردستان بۆ دوو بەشی سەرەکی (کوردستانی عوسمانی و کوردستانی سەفەوی). ئەمەش ڕێگەی گرت لە گەشەکردنی کلتوری و ئابووریی یەکگرتووی نەتەوەی کورد.
کایەی "پەرتکە و زاڵبە": لۆژیکی بەربەست وا دەخوازێت کە دانیشتوانی ناوچەی بەربەست (کە لێرەدا کوردن) هەمیشە لە دۆخێکی لاوازیدا بن و نەتوانن ببنە هێزێکی یەکگرتووی سەربەخۆ؛ چونکە ئەگەر کورد ببوبایە بە هێزێکی گەورە، هاوسەنگیی نێوان عوسمانی و سەفەوی تێکدەچوو. بۆیە هەردوولا کاریان لەسەر دروستکردنی ناکۆکی لە نێوان میرنشینە کوردییەکاندا دەکرد (بەکارهێنانی میرنشینێک دژی میرنشینێکی تر).
دەرئەنجام و ڕەنگدانەوەی لە مێژووی هاوچەرخدا
گرنگیی تێگەیشتن لە "لۆژیکی بەربەستی زۆهاب" لەوەدایە کە ئەمە بناغەی فەلسەفەی سیاسیی وڵاتانی ناوچەکەیە بەرامبەر بە کورد. کاتێک لە سەدەی بیستەمدا ڕێککەوتننامەی سایکس-پیکۆ (١٩١٦) و پەیمانی لۆزان (١٩٢٣) هاتن و کوردستانیان بەسەر چوار دەوڵەتدا دابەشکرد، لە ڕاستیدا تەنها "لۆژیکی بەربەستی زۆهاب"یان نوێکردەوە و فراوانتریان کرد بۆ سەر نەخشەی دەوڵەت-نەتەوە مۆدێرنەکان.
تەنانەت لەمڕۆشدا، کاتێک دەبینین هێزە ناوچەیی و جیهانییەکان کێشەی کورد وەک "کارتی فشار" یان وەک هێزێکی پارێزەر (بۆ نموونە لە شەڕی دژی تێرۆر یان هاوسەنگیی هەرێمایەتی) بەکاردەهێنن، ئەوە بەردەوامیی هەمان ئەو لۆژیکەیە کە پێش نێزیکەی ٤٠٠ ساڵ لە زۆهاب داڕێژرا: مانەوەی جوگرافیایەک وەک بەربەست و کەرەستەی پاراستنی بەرژەوەندیی ئەوانی تر، نەک وەک بکەرێکی یاسایی سەربەخۆ.
